Hai un arquivo do noso patrimonio castañeiro que ninguén escribiu a propósito e que, con todo, é o máis extenso de todos: o mapa. Os nomes dos lugares onde vive a xente gardan memoria de onde houbo soutos, aínda que hoxe non quede nin un castiñeiro en pé.
Quixemos poñerlle cifras. Collemos o Nomenclátor de Galicia, o rexistro oficial de todos os nomes de lugar do país, publicado pola Xunta como datos abertos, e contamos.
471 lugares
Das 38.762 entidades de poboación que ten Galicia, 471 levan un nome derivado do castiñeiro. É o 1,22% de todos os lugares habitados do país: un de cada oitenta e dous.
| Provincia | Lugares castañeiros | Total de lugares | Proporción |
|---|---|---|---|
| Ourense | 84 | 4.517 | 1,86% |
| Pontevedra | 118 | 7.656 | 1,54% |
| A Coruña | 161 | 14.191 | 1,13% |
| Lugo | 108 | 12.398 | 0,87% |
O dato que máis nos chamou a atención: A Coruña é a provincia con máis topónimos castañeiros en número absoluto (161), moi por riba de Ourense. Pero se miramos a densidade, a orde inviértese e Ourense encabeza a lista. Dito doutro xeito: en Ourense é máis difícil atopar unha parroquia sen souto no nome.
Souto gaña por goleada
- Familia SOUTO — 358 lugares (Souto, Soutelo, Soutullo, Soutiño, Souteiro, Soutomaior…)
- Familia CASTIÑEIR- — 97 lugares (Castiñeira, Castiñeiras, Castiñeiro, Castiñeiriño…)
- Familia CASTAÑ- — 16 lugares (Castañal, Castañeda, Castañedo, Castaño…)
O nome máis repetido de Galicia neste campo é, con moita diferenza, «O Souto»: 141 lugares chámanse así. Súmanlle os 43 que se chaman «Souto» sen artigo e temos 184 sitios co mesmo nome. Despois veñen «A Castiñeira» (36), «Soutelo» (26) e «Castiñeiras» (13).
A pegada chega tamén ás outras escalas administrativas: 25 parroquias galegas levan nome castañeiro, e un concello enteiro — Soutomaior, en Pontevedra.
Os nomes que contan historias
Alén das contas, no listado hai pequenas xoias:
O Castiñeiro de Acó e O Castiñeiro de Acolá — dous lugares distintos, nomeados un fronte ao outro. Alguén, hai moito, tivo que distinguilos así.
Castiñeiro de Lobo, Souto Bravo, Souto Calvo, Castiñeiras Verdes — o adxectivo que describía o souto quedou pegado ao nome do lugar para sempre.
Souto do Bispo, Souto de Rei, Souto da Igrexa — memoria de quen era o dono.
Castaña Mariña — este é o máis curioso de todos, porque castaña mariña foi un dos primeiros nomes que se lle deu en Galicia á pataca. Un topónimo que garda o momento exacto no que un alimento novo chegou e houbo que bautizalo co vocabulario do alimento vello.
Unha honestidade necesaria
Estas cifras hai que lelas con coidado, e preferimos dicilo nós. Non todos os «Souto» do mapa foron necesariamente soutos de castiñeiros. A palabra vén do latín saltus, que significaba simplemente ‘bosque’ ou ‘terreo de monte’; foi despois, xa en galego, cando se especializou no sentido de ‘terreo poboado de castiñeiros’ que hoxe lle damos. Algúns destes topónimos poden ser anteriores a esa especialización.
As familias castiñeir- e castañ-, en cambio, son inequívocas: 113 lugares que non poden vir de ningunha outra cousa que non sexa o castiñeiro.
Tamén deixamos fóra, tras revisalos un a un, os topónimos que só o parecen: todos os Castro, Castrelo ou Castelo veñen de castrum, non de castanea, por moito que se parezan.
E os apelidos
O mesmo fenómeno explica por que en Galicia hai tanta xente que se apelida Souto, Soutelo, Castiñeira ou Castiñeiras: os apelidos de orixe toponímica naceron para dicir de onde era alguén. Cada un deses apelidos é, literalmente, un souto que segue camiñando.
E ti, que lembras?
Esta recompilación queda aberta, coma todas as da serie. Se na túa casa, na túa aldea ou na túa parroquia lembras algo que aquí non aparece — outra versión, outro nome, outra maneira de facelo — escríbenos. Cada achega engade unha peza a un patrimonio que só se conserva se se conta.
