Nas zonas de media e alta montaña, onde o inverno impón o seu rigor, o secado e a posterior pisa da castaña non eran unha opción, senón un traballo comunal e de supervivencia imprescindible para conservar o froito durante todo o ano. Unha das recreacións etnográficas máis fieis e emocionantes da nosa xeografía para lembrar este labor é a Festa da Pisa da Castaña, que ten lugar na aldea de Froxán, no concello lugués de Folgoso do Courel.
Unha homenaxe ao noso pasado
Impulsada polo incansable labor da Asociación Cultural Fonte do Milagro e declarada Festa de Interese Turístico de Galicia, esta cita non é unha simple exposición estática, senón a recreación viva e participativa de todas as fases deste antigo procesado. Cada mes de decembro, a aldea recobra o ritmo e os sons do traballo de antano, converténdose nun fito indispensable para a preservación da cultura do souto.
O tratamento da castaña na Festa de Froxán respecta escrupulosamente os pasos, tempos e ferramentas empregadas polas xeracións que nos precederon.
Secado e afumado
A xornada comeza arredor do sequeiro. Alí, as castañas repousan na planta superior sobre o canizo de madeira, recibindo a calor e o fume constante do lume mantido na planta baixa (no torno ou trollo). Despois de días de deshidratación, o froito minva e sepárase da súa dura casca e da película interior (o casulo ou piolla).
A pisa
Unha vez que a castaña está completamente seca, introdúcese nun saco resistente de tea. Con movementos acompasados e un enorme esforzo físico, o saco golpéase contra un tallo de madeira ou pilón. O obxectivo é esnaquizar e desprender por completo a casca sen danar a maia ou castaña pilonga.
A limpeza e o abandoxado
O proceso culmina separando o gran da palla. Para iso, envórlcase o contido do saco nun bandoixo (utensilio tradicional) ou peneira. Mediante un movemento experto ao aire (deventar ou abandoxar) e aproveitando a forza do vento, a puxa e os anacos de casca saen voando, devolvendo á peneira unicamente a castaña limpa.
Cultura e gastronomía
Ademais da pura demostración etnográfica, a festa permite que o público visitante colla o saco, participe activamente no labor da pisa e desfrute do clásico «Menú do Pisador», onde a castaña seca cocida, emblema da nosa gastronomía de montaña, acompaña a pratos contundentes para combater o frío.
Celebrar a pisa de Froxán é un acto de resistencia cultural. É a mellor forma de evitar que o noso rico léxico tradicional caia no esquecemento e de poñer en valor o inmenso esforzo que os nosos devanceiros fixeron para aproveitar os recursos do monte, forxando a identidade dos nosos soutos.
Neste sentido, desde a creación da Asociación Galega das Castañas e dos Soutos, a nosa entidade participou todos os anos na festa, ademais de colaborar activamente na súa promoción a través dos medios de comunicación e das redes sociais. Consideramos que apoiar e dar difusión a este inmenso labor da Asociación Cultural Fonte do Milagro é un deber ineludible para protexer os recursos e a identidade dos nosos soutos.
