Cando o outono avanza e as follas dos castiñeiros adquiren o seu característico ton amarelo para tinguir os nosos soutos, as aldeas de montaña prepáranse para un dos rituais máis laboriosos da nosa castañicultura. Un excelente exemplo de conservación deste patrimonio inmaterial atopámolo na aldea de Purdeus, no concello ourensán de Parada de Sil, onde cada mes de novembro se celebra a Festa da Pisa da Castaña.
O que antano era unha tarefa rutineira e vital para a economía e a supervivencia durante o inverno nas terras da Ribeira Sacra, hoxe é unha xornada festiva que recrea, paso a paso, a preparación da castaña seca.
O traballo no sequeiro: paciencia e lume
A celebración permítenos presenciar ao vivo o rigoroso proceso de deshidratación e limpeza do froito. Todo comeza no sequeiro, o edificio tradicional de pedra destinado exclusivamente a este fin. Na parte superior desta construción atópase un piso de táboas de madeira, separadas apenas un centímetro entre si (o tradicional canizo), sobre o que se estenden as castañas.
Desde a planta inferior, a calor e o fume do lume de leña van secando o froito de xeito continuo durante varios días, mentres os veciños lle dan a volta coa axuda dun rodo de madeira para garantir un secado homoxéneo.
A pisa e a arte de peneirar: unha aprendizaxe viva
Unha vez que a castaña perdeu a súa humidade, redúcese e sepárase da súa casca e da piolla ou película interior. É o momento da pisa. Na festa de Purdeus, o froito introdúcese nunha bolsa de lona e golpéase con forza contra un tronco de madeira chamado pisón.
A fase final, e se cadra a que require de maior mestría, é a limpeza. As castañas bótanse nunha criba ou peneira. Tal e como sinalan os veciños máis veteranos durante as demostracións, o segredo está en darlle á peneira un compás exacto para mandar o aire e facer voar as peles (a puxa) sen perder o froito. Esta tarefa de abandoxar ou deventar require dun «toque» especial, e a festa serve precisamente de escola para que as novas xeracións aprendan o oficio e aseguren o relevo xeracional.
A celebración: feira local e o Xantar do Pisador
A reivindicación etnográfica compleméntase cun marcado ambiente de confraternidade. A xornada arrinca coa apertura da Feira de Produtos Locais, un escaparate perfecto para adquirir produtos da zona como o mel, os queixos, as marmeladas, a emblemática bica de Parada de Sil e, por suposto, os viños coa D.O. Ribeira Sacra.
Tras o esforzo físico da recreación, a festa culmina co tradicional Xantar Popular da Castaña. Por un prezo popular que adoita roldar os 15 euros, os asistentes reúnense arredor da mesa para degustar un menú contundente e propio da nosa gastronomía de inverno: un cocido galego completo con lacón, cachucha, androlla, tenreira, orella e morro, regado cos viños de mencía e godello da Ribeira Sacra.
A Festa da Pisa en Purdeus é moito máis ca unha feira de outono; é o compromiso firme de Parada de Sil por manter viva a memoria dos nosos devanceiros e pór en valor o inmenso traballo que esconde cada castaña seca que chega ás nosas mesas.
