Durante séculos, en boa parte de Galicia, o inverno pasábase comendo castañas. Non como sobremesa nin como capricho de magosto: como alimento principal. Esta é a historia de como a castaña deixou de dar de comer a este país, e de todo o que se levou por diante ao marchar.
Dous mil anos de souto
O castiñeiro está en Galicia desde moito antes ca nós: os análises polínicos remontan a súa presenza ao Pleistoceno. O que chegou coas lexións romanas, alá polo século I, foi o cultivo — o enxerto, a selección de variedades, o souto entendido como plantación.
Despois foron os mosteiros. Consérvanse documentos das colonizacións que os frades bieitos de Celanova fixeron nos séculos X e XI nas terras da Limia. E entre os séculos XVI e XVII o castiñeiro viviu unha forte expansión que deu orixe a boa parte das variedades autóctonas que aínda hoxe conservamos.
Plantar soutos era unha obriga contractual
Que a castaña era estratéxica vese ben nos foros. Os contratos non pedían só pagar: obrigaban a facer, plantar ou poboar un souto. Nun documento de 1396 lese, en galego medieval:
…rozedes et reparedes et chantedes et enxertedes os ditos soutos ou parte deles cada que les for mester…
E as rendas pagábanse en castaña. Non en calquera castaña: «os señores esixen maioritariamente a renda en castañas secas» — as pilongas, as que aguantaban todo o inverno no sequeiro. En San Vicenzo de Pombeiro, a renda dos soutos era a segunda fonte de ingresos máis rendible, só por detrás do viñedo.
De aí a importancia dos sequeiros e dos canizos, que a documentación describe xa como os coñecemos: un piso baixo onde se acende o lume e un primeiro piso de táboas de castiñeiro con buratos onde se estenden as castañas para que as afume.
O pan dos malos anos
A descrición máis clara do papel real da castaña está no propio prego da IXP Castaña de Galicia:
Para o campesiño, a castaña debeu constituír unha alimentación básica e primordial nos anos de mala colleita de cereal.
Esa é a función: a rede de seguridade. Cando fallaba o pan, había castañas. E aproveitábase todo — a IXP subliña que «a concepción de aproveitamento integral de todos os recursos nunca foi tan acusada e profunda como no caso do castiñeiro»: o froito para as persoas, os picós para os porcos, os ourizos e as cascas para o lume, a madeira para todo o demais.
En 1847 aínda o vía así Alexandre Dumas, de paso pola Península: «Francia destaca polas súas trufas, Castela polas súas olivas, Cataluña polas súas ameixas e Galicia polas súas castañas»..
O dato que o explica todo: a pataca chamouse castaña
Cando a pataca chegou a Galicia, non tiña nome. E o nome que se lle deu foi o da castaña.
- 1736. O párroco de Santiago de Bravos (Mondoñedo) quéixase de que «se yntroduzco aora de próximo una especie de fruta que llaman castañas mariñas o criadillas de la tierra».
- 1750. No inventario de Antonia Rodríguez figuran «cosa de unas tres tegas de castañas que llaman da India».
- E aínda hoxe o dicionario da Real Academia Galega recolle castaña da terra como sinónimo de tubérculo da pataca.
Iso é o que significa ser o alimento básico dun país: que cando chega un alimento novo, hai que explicalo dicindo que se parece a ti. A castaña era a unidade de medida.
Como se perdeu
A pataca (séculos XVIII-XIX)
O avance está ben datado. No Catastro de Ensenada de 1752, a pataca só se rexistra en catro parroquias de toda Ourense. Corenta anos despois, en 1788-1791, xa supón o 30-35% da colleita en Burón e Navia. Na década de 1790 aparece no 31,2% dos inventarios do interior lucense; na de 1820, en Cervantes chega ao 50%.
Hai un detalle revelador: nas zonas ricas en soutos os campesiños resistíronse máis, porque preferían «verdadeiras castañas dos castiñeiros ás castañas de terra ou patacas».
A tinta (séculos XVIII-XX)
A enfermidade da tinta, causada por fungos do xénero Phytophthora, entrou pola costa e foi subindo cara ao interior ao longo de século e medio:
- Mediados do XVIII: o Catastro de Ensenada xa permite deducir que as masas de castiñeiros diminuíran moito no litoral.
- Mediados do XIX: Madoz constata o dano na zona media de Galicia.
- Século XX: chega á Galicia oriental.
Estímase que desapareceu preto do 60% dos castiñeiros só na provincia de Lugo — é unha estimación de especialistas, non un censo, pero dá a medida do desastre.
O chancro (desde 1972)
O chancro (Cryphonectria parasitica) cítase en Galicia en 1972. Para entender de que estamos a falar: este mesmo fungo deixou o castiñeiro americano funcionalmente extinguido, matando catro mil millóns de árbores en cincuenta anos.
A avespiña (desde 2014)
É a ameaza da nosa xeración, e a súa velocidade impresiona. A avespiña do castiñeiro (Dryocosmus kuriphilus) detectouse en Europa en 2002, en España en 2012 e en Galicia en 2014.
Ese primeiro ano apareceu en 13 dos 314 concellos galegos. Tres anos despois estaba en 151. En 2017 chegaba ao 93% dos concellos de Ourense e ao 51% dos de Lugo. Reduce a produción entre un 40 e un 80%, e nunha campaña coma a de 2019 supuxo caídas do 90% no Courel e do 50% en Manzaneda.
Onde estamos hoxe
Galicia produce, nunha campaña normal, arredor de 20 millóns de quilos de castaña — máis da metade de todo o Estado — aínda que a media dos últimos anos baixou aos 15 millóns, e 2024 quedou en 10. Exportamos preto do 75%, e con todo importamos unhas 10.000 toneladas ao ano porque non damos abastecido a nosa propia industria.
Conservamos máis de oitenta variedades autóctonas, unha herdanza xenética que poucos países poden igualar. E hai un dato que convén ter diante:
O 80% da superficie galega de castiñeiros está en comarcas cun forte avellentamento da poboación. Como resume o catedrático Santiago Pereira Lorenzo: «sen poboación rural é difícil pensar no cultivo e produción de castaña».
A ameaza que queda xa non é un fungo nin un insecto. É que non haxa quen apañe.
E, con todo, hai movemento: o programa estratéxico da Xunta propón recuperar 8.000 hectáreas de soutos tradicionais e plantar outras 16.000 no horizonte de 2040; a IXP Castaña de Galicia pasou de 124 a 170 produtores nunha década.
Por que isto vai nunha sección de patrimonio
Porque explica todo o demais. As palabras que recollemos no Vocabulario, os refráns, as adiviñas, os collares de zonchos e os magostos das ánimas non naceron dunha afección pola castaña: naceron de que a xente dependía dela para non pasar fame.
Cando un alimento deixa de ser central, o vocabulario que o rodeaba queda sen uso, os ritos quedan sen sentido práctico e as adiviñas quedan sen quen as adiviñe. Por iso perder os soutos non é só perder árbores.
E ti, que lembras?
Esta recompilación queda aberta, coma todas as da serie. Se na túa casa, na túa aldea ou na túa parroquia lembras algo que aquí non aparece — outra versión, outro nome, outra maneira de facelo — escríbenos. Cada achega engade unha peza a un patrimonio que só se conserva se se conta.
