O magosto, festa dos vivos e dos mortos

Todo o mundo sabe o que é un magosto: lume, castañas, viño novo e xente arredor. O que xa non é tan sabido é que, durante séculos, o magosto non foi só unha festa. Era un rito funerario. E case todo o que aínda hoxe facemos nel — deixar castañas de máis, non apagar o lume, tiznarnos a cara — son restos dun trato antigo cos mortos.

Unha festa de comuñón entre vivos e mortos

O folclorista Antonio Reigosa resúmeo así:

Trátase dunha festa ritual, de comuñón entre vivos e mortos, na que se come, bebe e baila. Celébrase no período escuro do ano no que os mortos —Samaín, Santos, Defuntos…— comparten simbolicamente espazo e alimento cos vivos.

Non é unha lectura moderna. Xa Manuel Murguía no século XIX vira no magosto un banquete funerario, no que as castañas simbolizarían a morte e o viño novo a vida. E o portugués Leite de Vasconcelos considerábao vestixio dun antigo sacrificio en honra dos mortos.

As ánimas teñen frío

Esta é, para nós, a idea máis fermosa de todo o material, e recóllea o antropólogo Rafael Quintía:

Adoitábase deixa-lo lume da lareira aceso, pois é ben sabido que as ánimas, malia que se representan ardendo nas chamas, soen ter frío e por iso se achegan pola noite ó lume da lareira do que fora o seu fogar.

De aí vén o costume, documentado en toda a franxa atlántica, de deixar castañas sobrantes e o lume aceso ao rematar o magosto. As castañas para que as coman; o lume para que se quenten.

Leite de Vasconcelos recolle en Barqueiros (Portugal) unha versión aínda máis explícita: preparábase á media noite unha mesa con castañas para que os defuntos da familia fosen comer, e ao día seguinte ninguén tocaba esas castañas, pois críase que quedaran «babadas dos defuntos».

A castaña que estoupa é unha alma que se libera

É a crenza mellor documentada de todas, e ten dúas versións que conviven:

• A que estoupa. «Divirtámonos nos magostos asando castañas, froito funerario, sabendo que cando estouran no lume queda libre do Purgatorio unha ánima» (A. Reigosa)
• A que se come. «Cada castaña comida é unha alma que se salva» — e para que as ánimas puidesen comer algo, sempre se deixaba algunha castaña entre as brasas.

No Cebreiro, ata hai ben pouco, os mozos ían de porta en porta na noite de Santos comendo castañas, precisamente porque cada castaña comida deixaba unha ánima purgada. Xesús Taboada Chivite recolleu unha matización preciosa: había que comela con fe.

O que non se podía facer no lume

O lume do magosto non era unha fogueira calquera: tiña vida propia e certo carácter sagrado. As normas documentadas son estas:

• Non cuspir no lume.
• Non mexar no lume.
• Non botar nel restos de comida — e hai quen precisa que tampouco sementes nin ovos, por seren símbolo de vida.
• Non matar o lume: había que deixar que as brasas se apagasen soas, pouco e pouco, porque as ánimas viñan quentarse á noite no rescaldo.
• Deixar sempre algunha castaña entre as brasas.

No adro da igrexa

Hoxe o magosto faise no souto, na eira ou na praza. Pero durante séculos fíxose no adro das igrexas e nos camposantos — é dicir, enriba mesmo dos mortos.

Reigosa engade un dato que non atopamos noutras fontes e que damos como del: en moitos sitios ofrecíanselle castañas ao mordomo das ánimas e tanxíanse as campás toda a noite; tamén se lle ofrecían castañas ao chamado Rendeiro da Estadea, o personaxe que encabeza a Compaña.

Do século XVI consérvase un testemuño ben elocuente do que pasaba nese adro: os notables da parroquia xantaban e bebían dentro da capela, en altares convertidos en mesas para a ocasión, mentres «os pobres preparaban castañas no adro agardando a xenerosidade dos principais».

A Igrexa tentou prohibilo

En 1551, frei Antonio de Guevara, bispo de Mondoñedo, escribiu contra a costume de pedir de porta en porta os días de Santos e Defuntos:

Constounos pola visita que o día de Todos os Santos e o día seguinte de Defuntos andan todos os mozos da freguesía a pedir polas portas e danlles pan e carne e viño e freixós e pixóns e outras cousas […]; e por ser máis este rito xentil que cristián, ordenamos e mandamos que, de aquí en diante, ningún mozo vaia aqueles dous días de porta en porta a pedir […] so pena que o pai ou a nai que enviara o seu fillo a pedir aqueles días pague mil marabedís.

Mil marabedís de multa. Non funcionou: catro séculos e medio despois, os nenos seguen a pedir.

Por que nos tiznamos a cara

Ao rematar o magosto, tiznarse coa borralla e coa tisna das castañas parece hoxe unha simple brincadeira. Pero Rafael Quintía apunta a un sentido moito máis fondo, comparándoo co que Alexander Carmichael describiu para o Samaín escocés do século XIX: volvíase das fogueiras coa cara manchada de cinza para simular unha aparencia fantasmal que asustase os veciños ao regresar, xa de noite, ás aldeas.

É dicir: non nos manchamos para rir. Manchámonos para parecer mortos.

Unha cautela necesaria

Cómpre dicilo, porque circula moita simplificación: o magosto e a Noite de Defuntos non son o Samaín, aínda que compartan unha orixe e un sentido semellantes. Cítase a Quintía:

A Noite de Defuntos non é o Samaín, aínda que comparta unha orixe e significado similares, e non se pode dicir que sexan exactamente o mesmo, pois a relixión céltica e a cristiá tampouco o son.

O mesmo cabe dicir da etimoloxía. A explicación máis repetida na divulgación — magnus ustus, ‘gran lume’ — é precisamente a menos defendida polos especialistas. A Real Academia Galega inclínase por relacionar magosto co verbo agostar, ‘facer perder a humidade’.

Cando é o magosto

Do 1 de novembro (Santos) ao 11 (San Martiño), aínda que pode estirarse de mediados de outubro a mediados de novembro. En Ourense, por madureceren máis tarde as castañas, atrasouse tradicionalmente ao día de San Martiño.

E un dato precioso de léxico: no Courel, no Incio e en Quiroga a este tempo do ano chámanlle simplemente «O Castañal». Tan identificado está novembro coas castañas que alí a castaña acabou por dar nome ao propio mes.