Hai unha pregunta que non adoita facerse: por que son sempre os nenos os que van pedir castañas? Nós tampouco a fixeramos, ata que atopamos un documento de 1551 que dá a resposta — e que cambia por completo o xeito de mirar as costumes infantís do magosto.
O collar de zonchos
Zoncho é a castaña cocida coa pela — o mesmo que mamota, mamela ou zamelo. A palabra está documentada nos dicionarios galegos desde mediados do século XIX, e a propia Real Academia Galega escolle, para ilustrala, un exemplo que xa nos sitúa na infancia:
Ía á escola cos petos cheos de zonchos.
Pero o zoncho non era só unha merenda. Cunha agulla e un cordel, as castañas cocidas enfíanse como as doas dun rosario, e ese collar poñíaselles aos nenos os días 1 e 2 de novembro. Por que? Hai dúas explicacións recollidas, e non se contradín:
- Para protexelos dos espíritos: o collar como amuleto.
- Porque por cada castaña agasallada e comida sálvase unha alma do Purgatorio.
É dicir: non é un xoguete nin un adorno. É un rosario comestible que o neno leva posto e vai repartindo.
«Dásme un zoncho»
Esta é a fórmula real, e ten unha inversión que paga a pena notar. Cóntao Carlos Nuevo Cal, cronista oficial de Viveiro:
As nais cocían as castañas con auga, sal e un pouco de fiuncho (anís) e con elas facían uns colares grandes cos que saían á rúa os nenos e nenas, e os maiores lles pedían: «dásme un zoncho». E dicíase que ao dalo estabas liberando unha alma do purgatorio.
Fixádevos: aquí o neno é o que ten, e o adulto o que pide. É xusto o revés do modelo de Halloween que hoxe nos resulta familiar. O neno non recolle: reparte. É el quen ten na man o poder de liberar almas.
A tradición segue viva. Documéntase hoxe en Meirás (Sada), onde son os propios nenos os que enfían os collares, en Viveiro e A Mariña, e no Cebreiro. Cócense con auga, sal e fiúncho ou nébeda, para que sexan máis dixestibles.
1551: por que os nenos herdaron o rito
En 1551 o bispo de Mondoñedo, frei Antonio de Guevara, prohibiu baixo multa de mil marabedís que os mozos fosen pedir de porta en porta os días de Santos e Defuntos, por parecerlle «máis este rito xentil que cristián».
O antropólogo Rafael Quintía tira desa prohibición a conclusión que a nós nos parece a clave de todo:
Moitas crenzas e costumes desapareceron, outras pasaron a quedar confinadas no ámbito da marxinalidade ou foron transformadas nunha sorte de xogos de nenos. Foron os nenos os que transformaron e continuaron as antigas celebracións percorrendo as casas do lugar.
Non é que os nenos se apuntasen a unha festa de adultos. É que, cando o rito comunitario foi perseguido, refuxiouse na infancia — o único lugar onde podía sobrevivir sen ser tomado en serio. O que hoxe nos parece unha brincadeira infantil é un rito funerario adulto que se disfrazou de xogo para non morrer.
«Has de cantar, que che hei de dar zonchos»
A fórmula de pago máis coñecida da nosa tradición é, precisamente, de castañas:
Has de cantar,
que che hei de dar zonchos;
has de cantar,
que che hei de dar moitos.
E aquí vai un dato que gusta contar: esta cuarteta popular é o epígrafe co que se abre Cantares Gallegos de Rosalía de Castro, en 1863. Ou sexa, que a obra que inaugura a literatura galega contemporánea empeza falando de castañas cocidas.
Do Cancionero Popular Gallego de Pérez Ballesteros (1885) vén esta outra, xa de cuestación pura:
Traia o aguinaldo, se o ha de dar,
castañas e zonchos para debullar.
E as fórmulas de petición ao santo ou ao que estea no canizo, para que bote castañas abaixo:
Santo que estás no canizo,
bota castañas abaixo;
bótamas das milloriñas,
que polas ruís non me abaixo.
A buraquiña: o xogo
Buscamos xogos infantís con castañas na base de datos de Xogos tradicionais galegos do Consello da Cultura Galega, e revisamos as súas 103 fichas: ningunha menciona a castaña. É un baleiro de documentación que convén sinalar.
O único xogo de castañas que atopamos descrito con regras está nos Ensayos poéticos en dialecto berciano de Antonio Fernández y Morales (1861) — do Bierzo, non de Galicia estrita, pero contiguo e ben próximo:
Mentres tanto xuntos todos / os rapaciños do pueblo / divírtense á buraquiña / á cocha i outros enredos.
As regras, na nota do propio autor: cada xogador tira, unha a unha, o mesmo número de castañas dende un punto marcado cara a un burato feito no chan. As que consegue meter, gárdaas. Despois, quen deixase a castaña máis preto do burato trata de arrolala co dedo ata metela; se acerta, gárdaa e segue; se falla, quenda do rival. Gaña quen recupere máis castañas.
Un refrán ancora outro xogo á data do magosto: «Polo San Martiño, buxainas ó camiño».
Tiznarse
O remate do magosto era, e segue a ser, dos nenos:
No remate da festa, os máis rapaces xogaban a tisnarse coas mans cheas de feluxe, mentres que mozos e adultos cantaban e bailaban, nalgúns casos saltando sobre os restos da fogueira.
E a trasnada clásica, que ten ata refrán propio: había que amosegar as castañas antes de botalas ás brasas, pero «non faltaba quen botaba algunha enteira, para que estoupase na cara de quen as andaba a remexer». De aí o aviso: «Fíate nas castañas asadas, que se estoupan sairanche á cara».
E ti, que lembras?
Esta recompilación queda aberta, coma todas as da serie. Se na túa casa, na túa aldea ou na túa parroquia lembras algo que aquí non aparece — outra versión, outro nome, outra maneira de facelo — escríbenos. Cada achega engade unha peza a un patrimonio que só se conserva se se conta.
