Os refráns da castaña e dos soutos

Se o vocabulario da castaña é o noso patrimonio cultural inmaterial feito de palabras, os refráns son ese mesmo patrimonio feito de sabedoría. Durante séculos, quen vivía do souto non tiña calendarios agrícolas nin partes meteorolóxicos: tiña refráns. E neles quedou fixado todo — cando plantar, cando apañar, que tempo anuncia boa colleita, como asar unha castaña sen que estoupe e ata que non convén fiarse do veciño cando o souto é alleo.

Recollemos aquí preto de sesenta refráns, ditos e cantigas populares arredor da castaña, do castiñeiro, do souto e do magosto. A meirande parte proceden do Refraneiro Galego de Xesús Taboada Chivite, publicado polo Centro Ramón Piñeiro, que ten a virtude de indicar en moitos casos o lugar onde foron recollidos: Verín, Feces de Cima, Castrelo do Val, A Mezquita, Vivero, Rubiós, Vilela… Respectamos a grafía orixinal tal e como a rexistrou o colector, aínda que non coincida coa norma actual, porque nesa forma está tamén parte da información.

O calendario do souto

O souto marcaba o ano. Estes refráns son, literalmente, o calendario de traballo de quen vivía del.

• O que queira conseguir un bo souto, que plante ó cair a folla do outro. (D. V.)
• Por san Mateu ó souto vou eu, antes por ver que por coller. (Lugo)
• Polo Pilar as primeiras castañas has de asar.
• Polo san Martiño vai ver o teu soutiño.
• Cando no castiñeiro vires candea, leva o carneiro á ovella. (D. V.)
• En febreiro o boi rasca no castiñeiro.
• Témpera é a castaña que por setembro regaña.
• Si queres viño, planta o teu bacelo; se queres castañas, que as plante o abuelo.
• O castiñeiro quer arado e machado.
• O que planta un souto planta pra outro.

O tempo manda na colleita

Case sempre en agosto. A auga de agosto era, para o labrego, a diferenza entre un bo magosto e un ano perdido.

• Auga de agosto, nin bo viño nin bo magosto. (Castrelo do Val)
• Auga en agosto, nin bo nabo nin bo magosto.
• En agosto, nin bo allo nin bo magosto.
• Niebla no mes de agosto, nin bo nabal nin bo magosto.
• Si chove en agosto, non hai magosto.
• Se o mes de agosto vén craro, bo magosto e bo nabo; se vén nubrado, pouca castaña e o nabo furado. (O mintireiro verdadeiro, 1969)
• En agosto rever e en setembre beber. («Rever = calentar el sol. Para que haya buenas castañas». A Mezquita)
• A castaña no agosto quere arder e no setembro beber. (Rev. Galicia nº 584)
• Cando en agosto o Monte Mayor ten monteira, non hai castañas.
• Si hai nubeiro o día de san Pedro Fiz, castaña furada e nabo ruín.
• A chuvia no agosto non trae bo mosto, nin bo magosto, nin bo entrecosto.
• Calor en xullo, castañas seguro.
• A castaña i o besugo, en febreiro están en zugo. (Calendario «O mintireiro verdadeiro», 1968)

Do lume e da mesa

A castaña asada, o magosto e o viño novo. Aquí está o san Martiño enteiro.

• Antes de asar as castañas, olla se están ben amosegadas; que, si che estoupan no lume, sáltanche á cara. (Do magosto. Rev. Galicia nº 584)
• Fíate nas castañas asadas, que se estoupan sairanche á cara.
• Castañas, noces e viño, fan a ledicia do san Martiño. (Pontevedra)
• Polo san Martiño, castañas e viño.
• Por san Martiño faise o magosto con castañas asadas e viño ou mosto.
• San Martiño, vai ó magosto e mata o porquiño. (O gaiteiro de Lugo, 1972)
• Agosto, magosto.
• Con castañas asadas e sardiñas saladas non hai ruín viño. (Viveiro)
• Con castañas asadas e viño novo xa non morre o pobo.
• As castañas do castiñeiro hainas que asar no asadeiro.
• A cereixa e a castaña, na borralla. («Frío tardío en primavera y anticipado en otoño»)
• Ano de bellota, ano de mamota. («Mamota: castaña cocida»)
• Ano de belota, ano de laroca. (Almanaque Agrícola ZZ, 1969)
• Castañas no Nadal saben ben e pártense mal.
• Cada cousa ao seu tempo e as castañas en advento.
• Tan honrado é o caldo como as castañas.
• Por Pascua de Resurrección, tres cousas non ten razón: sardiñas saladas, castañas asadas e predicación. (D. V. / Valladares)

A sabedoría do souto

O souto e a castaña como metáfora: da propiedade, da veciñanza, do paso do tempo e da condición humana.

• N-alleo souto un pau ou outro. (Verín)
• A castaña que está no camiño é do veciño. (Feces de Cima)
• A castaña ten unha maña que vai con quen non a apaña.
• Pra misa e pró souto non hai que agardar un por outro.
• Ramiño de souto, se non vós, será outro. (Verín)
• Saio de un sauto e métome noutro. (Verín)
• A dama i a castaña nunha noite se derrama.
• Da cereixa á castaña calquera apaña, da castaña á cereixa son as queixas.
• Dende a berza á castiñeira vacía a faltriqueira a taberneira.
• Si me dás unha castaña, douche unha araña.
• Si ves moito ourizo, non fagas carrizo.
• Sempre ó porco máis ruín halle tocar unha castaña boa.

Cantigas do magosto

O refrán dille ao labrego o que ten que facer; a cantiga cóntanos como se vivía a festa.

• Non chas quero, non chas quero,
  castañas do teu magosto,
  non chas quero, non chas quero,
  que me cheiran ó chamosco.
• A castaña no ourizo
  eu ben sei o que ela fai:
  se é pequena ela medra
  e se é madura ela cae.
• Acabáronse as vendimas
  e veñen as esfolladas,
  para comer coas mozas
  catro castañas asadas.
• Con castañas asadas
  foxe o friíño;
  con pescada salpresa
  non hai ruín viño.

As palabras do noso vocabulario que viven nos refráns

Estes son os termos do Vocabulario da Castaña e dos Soutos que atopamos fixados no refraneiro popular.

Como sempre, esta recompilación queda aberta. Se na túa casa ou na túa parroquia se di algún refrán da castaña que non aparece aquí — ou se o dicides doutra maneira — escríbenos. Cada variante conta.